Bối cảnh thị trường lao động Việt Nam

Trong nhiều thập kỷ, quan niệm “học càng cao, lương càng tốt” định hình hành vi học tập và lựa chọn nghề nghiệp tại Việt Nam. Bằng cấp từng là thước đo chính cho việc thăng tiến và thu nhập ổn định trong khu vực chính thức. Tuy nhiên, dữ liệu từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) giai đoạn 2016–2022 cho thấy lợi tức giáo dục đang giảm dần và khoảng cách thu nhập giữa khu vực chính thức và phi chính thức được thu hẹp đáng kể. 

Khi luật chơi mới định nghĩa lại giá trị bằng cấp và kỹ năng.

Giảm lợi tức của bằng cấp 

Dữ liệu ILO cho thấy năm 2016, một cử nhân có thu nhập cao hơn người chỉ tốt nghiệp tiểu học tới 127,6%. Nhưng đến 2022, lợi thế này giảm còn 68,6%. Tương tự, lợi tức của bằng cao đẳng nghề cũng suy giảm đáng kể. Điều này biểu thị quá trình “bình dân hóa” giá trị bằng cấp, khi nguồn cung lao động có trình độ tăng nhanh hơn tốc độ tạo việc làm chất lượng cao 

Chênh lệch thu nhập giữa hai khu vực thu hẹp 

Khoảng cách thu nhập giữa khu vực chính thức và phi chính thức cũng thu hẹp nhanh, từ 34,1% xuống còn 13,9%. Người lao động có tay nghề, dù không thuộc khu vực chính thức, hoàn toàn có thể đạt hoặc vượt mức thu nhập của các vị trí chính thức. Điều này đặt ra thách thức cho doanh nghiệp khi thu nhập không còn là yếu tố hấp dẫn duy nhất để giữ chân nhân tài. 

Phi chính thức và nhóm trung cấp nghề 

Một điểm đáng chú ý là nhóm lao động tốt nghiệp THPT hoặc trung cấp nghề đang nhận mức lương theo giờ ở khu vực phi chính thức vượt qua khu vực chính thức. Điều này phản ánh nhu cầu thị trường đối với kỹ năng thực hành, tính linh hoạt và đáp ứng nhanh của người lao động. 

Kỹ năng trở thành “đồng tiền mạnh” 

Tỷ trọng lao động phi chính thức tham gia các công việc đòi hỏi kỹ năng trung cấp tăng từ 45,7% lên 63,6%, gần ngang với khu vực chính thức (64,9%). Điều này cho thấy kỹ năng thực hành đang vượt vai trò của bằng cấp như một tiêu chí quyết định thu nhập và cơ hội nghề nghiệp.

Tác động đến người lao động 

Với người lao động, bằng cấp vẫn là nền tảng, nhưng khả năng chuyển hóa kiến thức thành kỹ năng mới là yếu tố quyết định thu nhập và cơ hội thăng tiến. AI đang trở thành chất xúc tác ở cả hai phía: 

• Doanh nghiệp: sử dụng AI để phân tích dữ liệu nhân sự, dự báo nhu cầu kỹ năng tương lai và thiết kế chương trình đào tạo nâng cấp (upskilling) phù hợp từng cá nhân. 

• Người lao động: tận dụng AI để học tập cá nhân hóa, rèn luyện kỹ năng nghề, và theo dõi tiến bộ so với tiêu chuẩn thị trường. 

 Bằng cấp vẫn quan trọng nhưng cần được hiểu đúng 

Trong bối cảnh lợi tức bằng cấp giảm, chính sách giáo dục cần chuyển từ tăng số lượng sang nâng cao chất lượng đào tạo và tái đào tạo (reskilling). Tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp đảm bảo chương trình phù hợp thực tế thị trường, đặc biệt trong các lĩnh vực thiếu hụt nhân lực như công nghệ thông tin, kỹ thuật cao và chăm sóc sức khỏe. 

Kết luận 

Giá trị của bằng cấp không biến mất, nhưng tiêu chí đánh giá đã dịch chuyển mạnh sang năng lực và kỹ năng thực tế. Thị trường lao động hiện nay không còn đặt câu hỏi “học cao hay không?”, mà là “học gì và làm sao để kỹ năng luôn hợp thời?”. Những người chủ động cập nhật kỹ năng, kết hợp bằng cấp với năng lực ứng dụng thực tế sẽ giữ lợi thế – dù họ làm việc trong khu vực chính thức hay phi chính thức. 

#PhiP #gocchuyengia #giatribangcap #thitruonglaodong #skillsbasedhiring #quantrinhansu